Sivan

casimir-sivan-1850-1916Honderd jaar geleden overleed een geniaal uitvinder. Weinig mensen hebben over ‘m gehoord noch over zijn uitvindingen en u denkt wellicht ‘wat interesseert mij nou een onbekende man die al een eeuw dood is?’
U heeft gelijk. Waarom zou je je brein volproppen met informatie die je misschien nooit gebruikt en die je je alleen herinnert op momenten dat je daar het minst behoefte aan hebt.

Als je hond net dood is bijvoorbeeld, of wanneer je staat te kijken naar het rokende wrak van de auto waar je net nog in reed, of als je het briefje las dat je partner op tafel achterliet met daarop de mededeling dat je er weer alleen voor staat. Op zulke momenten willen wel eens dingen opkomen waarvan je jezelf afvraagt waarom je je nou net dàt herinnert en niet de al lang vergeten code van je cijferslot.

Aan de andere kant: zou ù het leuk vinden wanneer er een poos na uw verscheiden uit deze wereld helemaal nooit meer iemand over u praat of aan u denkt?
Lekker belangrijk? Nou, ja! U vindt dat u nuttige dingen doet en het streelt bijna elk mens wanneer hij wordt herinnerd. Dat gold dus ook voor mijnheer Sivan. Leest u dus even verder? Want mijnheer Sivan heeft ook uw leven beïnvloed.

Casimir Sivan werd geboren in Frankrijk op 20 september 1850, in het midden van de schamele vier jaar durende Tweede Franse Republiek die in 1848 was gevestigd en stand hield totdat Napoleon III er op 2 december 1852 een einde aan maakte en het Tweede Franse Keizerrijk begon.
Detail (om uw brein wat voller te proppen met redundante informatie): de Tweede Franse Republiek was uitgeroepen door Alphonse de Lamartine, die behalve invloedrijk staatsman ook historicus en dichter was. Juist van zijn hand is het ontroerende gedicht

Je ne veux point d’un monde où tout change où tout passe,
Où, jusqu’au souvenir, tout s’use et tout s’efface,
Où tout est fugitif, périssable, incertain.
Où le jour de bonheur n’a pas de lendemain.

(Ik wil geen wereld, waar alles verandert, waar alles vergaat, waar tot op de herinnering alles vervaagt en alles oplost, waar alles vluchtig is, vergankelijk, onzeker, waar de dag van geluk geen morgen kent).

Zo niet onze Casimir, hij wilde de wereld veranderen, vooruit duwen. Hij was een intelligente leerling en op zijn 17e – zijn moeder overleed in hetzelfde jaar – volgde hij een driejarige opleiding tot horlogemaker. De jongen had inzicht: hij viel op door zijn aanleg voor precisie-uurwerken. Technisch inzicht te bezitten had hij al bewezen met een machine die automatisch pleisterkalk fijnstampte en in zakken deed (een uitvinding die hem een zilveren medaille van het Concours Régional opleverde alsmede een beurs voor zijn opleiding). Zijn verzameling van horloges en automatische apparaten droeg daar zeker aan bij (mijn vader deed in zijn studietijd hetzelfde). Sivan beijverde zich ook voor een professionele opleiding voor klokkenmakers.

Uiteraard ging de Frans-Duitse oorlog niet aan hem voorbij, een verplicht te nemen hindernis die direct na zijn opleiding volgde: hij diende twee jaar bij de genie. In 1874 opende hij in zijn geboorteplaats Digne een winkeltje waar hij uurwerken repareerde. Op zijn verjaardag in 1877 trouwde hij met de onderwijzeres Marie Josephine Allamand; het echtpaar kreeg twee kinderen, een dochter in 1878 en in 1882 een zoon. In 1880 was hij een onderdelenfabriekje begonnen, maar helaas ging dat in 1886 failliet.poststempel-sivan-1893
In 1888 verhuisden ze naar Zwitserland (het horlogeland bij uitstek) waar het gezin neerstreek in Genève.

Daar stond hij mede aan de wieg van de cinema in Zwitserland. Tussen 1893 en1898 was hij betrokken bij het ontwikkelen (leuke woordspeling in dit geval) van de bewegende film en het was Sivan die in 1896 de allereerste zwitserse filmbeelden maakte, opnames van een roker, een drinkende man, zwemmende jongens en de tram in Genève. Filmpjes van dertig seconden. In hetzelfde jaar maakte Lavanchy-Clarke, eveneens in Genève, de eerste films voor Lumière.13715644_8_x
Een jaar later ontwikkelde Sivan in samenwerking met François Dussaud een microphonograaf en een methode om beeld en geluid te synchroniseren. (Dussaud werd rond de eeuwwisseling technisch adviseur bij de gebroeders Pathé. Tegenwoordig zou hij op de loonlijst staan als consulting engineer.)

Maar al eerder, voordat hij zich stortte op de film, was de horlogemaker Casimir Sivan geïnteresseerd in het reproduceren van geluid. En dat leidde tot verrassende resultaten…. Hij wilde een uurwerk maken dat kon spreken!13715644_1_x
Hoe dit te realiseren? Tegenwoordig is dat geen vraag meer, maar destijds moest alles mechanisch worden uitgedokterd. En er kon al heel veel. Na uitvindingen als telefonie en fotografie had ook de wasrol zijn intrede gedaan, waarmee geluid kon worden vastgelegd (1878, de fonograaf van Edison, waarschijnlijk gebaseerd op de fonautograaf die in 1860 door de parijse drukker en uitvinder Édouard-Léon Scott de Martinville werd gebouwd). 13715644_3_xDit principe kon Sivan gebruiken, maar Sivan moest niet alleen een zakhorloge bedenken dat een geluidsdrager kon herbergen, hij moest eerst een apparaat fabriceren dat kleine platte schijfjes kon maken, want: het concept ‘grammofoonplaat’ bestond nog niet. Het apparaat werd de Bijou-phonograph.

Het was een opnameapparaat met veeraandrijving, voorzien van gevulkaniseerde ‘caoutchouc’schijven waarop het geluid werd geregistreerd.19bg3eqyzw48hjpg
Bij de fonograaf worden via een membraan en een stalen naald de geluidstrillingen vastgelegd, doordat de scherpe punt van de naald een groef van wisselende diepte trekt in een metaallaag die om een ronddraaiende cilinder is aangebracht. Na de opname wordt de naald naar het begin van de cilinder gebracht en in het geluidsspoor gezet. Door vervolgens de cilinder weer rond te draaien wordt het opgenomen geluid via een hoorn afgespeeld.
Sivan gebruikte in plaats van een cilinder dus een schijfje, dat hij wel zó klein moest maken dat het in een zakhorloge paste. Het kon trouwens ook worden gemaakt voor een wekker of een pendule, iets groter dus.

Extra informatie, overbodig maar wel interessant: de fonautograaf van Scott de Martinville legde de trillingen vast op een met roet zwartgemaakt stuk papier, vastgemaakt op een draaiende trommel. De fonautograaf was bedoeld voor de wetenschappelijke bestudering van stemgeluid. De uitvinder heeft zijn eigen opnames nooit gehoord, aangezien de mogelijkheid om opnames weer af te spelen nog niet bestond.fonautograaf
In 2008 slaagden de wetenschappers van het Lawrence Berkely National Laboratory er met behulp van moderne technieken – een optische scan en een virtuele stylus – in om een oude tekening van geluidsgolven weer om te zetten in geluid. Het betrof een in een Frans archief teruggevonden opname van het volksliedje Au clair de la lune. Het was ingezongen op 9 april 1860 en daarmee bevatten deze tien seconden de oudst bekende geluidsopname in de geschiedenis.

Terug naar Sivans ‘montre parlante’. Het gewone repetitie-horloge heeft een drukker, waardoor men een beweging kan voortbrengen, werkend op hamertjes die op metalen veren slaan. Bij het sprekende horloge zijn de metalen veren vervangen door de ‘grammofoonplaat’ van caoutchouc met gleuven voorzien en hamertjes, die met een stift op de klankveren drukken.
Het mechanisme wordt in gang gezet door de kroon in te drukken. Het caoutchouc begint te draaien, de punt, die er de oneffenheden van volgt, trilt en haar trillingen worden hoorbaar in volzinnen, als: ‘Het is acht uur.’
De 48 gleuven van de fonografische plaat komen overeen met de 12 uren en de 36 kwartieren.13715644_5_l13715644_4_l

Dat opende natuurlijk de deur voor meer mogelijkheden en blijkbaar werden die ook benut. Zo meldde het maandblad De Huisvriend in 1894 dat men zich ook kan laten wekken door hanengekraai of door een ‘paar krachtige tonen van een bekende stem’.
‘Liefhebbers, die zich niet tevreden willen stellen met gewone platen kunnen er bestellen, die ware familie-herinneringen zullen worden. Er is geen grens aan de verscheidenheid van combinaties, welke door dit systeem mogelijk worden.’

‘Behalve de moeilijkheid, ontstaan uit de wanverhouding tusschen de kleinheid der gleuven en de kracht die men aan den toon moet geven, heeft de heer Sivan nog vele andere bezwaren moeten oplossen. Men moest eerst het systeem brengen in een horlogekast, zonder den omvang hiervan te veel te vergrooten, verder een geschikte stof vinden voor de platen. Deze bezwaren zijn goed overwonnen; de horloges van den heer Sivan lijken op gewone repetitie-horloges en hun platen, niettegenstaande de drukking van de stift, kunnen vele duizenden malen spreken zonder dat men eenige slijtage daaraan kan opmerken.’

het-zilveren-raadsel-robert-en-bertrandHet was deze informatie die Willy Vandersteen de inspiratie gaf tot het verhaal ‘Het zilveren raadsel’ in de serie Robert en Bertrand. (Waarbij hij zich overigens baseerde op het boek Knotsgekke uitvindingen van de 19de eeuw door Leonard de Vries, waaruit hij meerdere ideeën putte.)
De enige vrijheid die hij nam om het verhaal een extra draai te geven is het feit dat Vandersteen het kleine geluidsschijfje een B-kant gaf, iets wat in werkelijkheid niet kon. Maar welke lezer wist dat?

Eerlijk is eerlijk, zonder Willy Vandersteen zou Casimir Sivan, die op 9 november 1916 overleed, nog verder in de vergetelheid zijn weggezakt. Dat verdient de uitvinder van het sprekende horloge (inclusief het ontwerp van de horizontale ronde geluidsdrager), van de draaiende (gas-, water-, electriciteits)meter, van mechanismes en zelfs speciale olie voor uurwerken, van pendules, van zingende vogels, van een phonograaf en nog meer, absoluut niet.

Het verleden bevat schitterende toekomst, en toch…. het is altijd later dan je denkt.

 

het-zilveren-raadsel-robert-en-bertrand-strip

Advertenties