Westerse cultuur

ge_gpe4333_2‘Meer dan 500 jaar geleden ontdekte Columbus Amerika: een mijlpaal in de geschiedenis van de mensheid en het begin van de heerschappij van de westelijke waarden’ las ik in een boek over de laatste reis van Columbus.
Mooi geformuleerd, waarlijk een titanische gebeurtenis. Twee stellingen bevat de zin en onbewust komt in me op: Is het zo?

‘Een mijlpaal in de geschiedenis van de mensheid.’ Het was inderdaad een enorme stap ‘voorwaarts’, een ontdekking van de bovenste plank die het europese leven, de samenleving, de maatschappij, de economie van richting deed veranderen. Nieuwe culturele inzichten bereikten dit werelddeel, een ongekende expansie richting het westen ontstond en grote rijkdommen kwamen naar ons toe.
Voor de geschiedenis van Europa absoluut een mijlpaal, voor de mensheid…. ook. De invloed van deze ontdekking op de rest van de wereld was ongekend en bracht een figuurlijke aardverschuiving teweeg.

‘Het begin van de heerschappij van de westelijke waarden.’ Deze voorsprong was inderdaad van niet te onderschatten belang voor de heerschappij van de westerse normen en waarden. De vraag rijst dan: had het anders gekund? Wat als andere culturen deze stap hadden ondernomen, hoe had de wereld er dan uitgezien en waren de westerse waarden van die kracht dat het de wereld anders had beïnvloed dan wanneer een andere cultuur dat had gedaan?

kandidaten
Welke rijken heersten er in de vijftiende eeuw die wellicht hetzelfde hadden kunnen bereiken?
De Maya’s niet, die waren reeds lang verdwenen. De oude Maya’s hadden de macht, kennis en kunde om hun beschaving onsterfelijk te maken. Maar het schijnbaar onmogelijke gebeurde in de achtste en negende eeuw: delen van de beschaving stortten in, Maya’s verlieten hun steden halsoverkop en de cultuur wankelde. Het is één van de grootste mysteries uit de archeologie.

Het Inca-rijk – waarschijnlijk ontstaan rond 1450 – bereikte een legendarische status dankzij hun kennis, religie en rijkdom. De Spanjaarden kwamen in 1526 en waren uitermate gecharmeerd door die rijkdom. Door de aanhoudende strijd met de spanjaarden werd het Inca rijk ernstig verzwakt. In 1572 hield het Inca rijk op te bestaan en heeft dus nauwelijks te kans gehad tot expansie, zo ze dat al ambieerden.

Het Mongoolse Rijk was het grootste en machtigste rijk in die tijd, maar was over zijn hoogtepunt heen en had zijn handen vol aan het instandhouden van het rijk in het westelijke gedeelte ervan. Hoewel ze het op één na grootste imperium uit de geschiedenis vestigden (alleen het Britse imperium later was groter) bereikten ze niet de invloed die Europa had op de wereld. De amerikaanse professor Jack Weatherford is wel van mening dat de Mongolen de Renaissance hebben versneld door hun inzet om de Zijderoute te bewaken en door China weer te verenigen….

Het Osmaanse of Ottomaanse Rijk was een wereldrijk tussen de 14e en de 20e eeuw, en bij de grootste uitbreiding ervan besloeg het een enorm gebied in Noord-Afrika, Azië en Europa. De verovering van Constantinopel in 1453 en de val van het Oost-Romeinse of Byzantijnse Rijk had het Ottomaanse Rijk een impuls gegeven en sultan Mehmet II (1451-1481) vormde de Ottomaanse staat om tot een gecentraliseerd rijk. De centralisatie bereikte een hoogtepunt tijdens het bestuur van sultan Suleiman (1520-1566). De 16e eeuw werd gekenmerkt door de strijd om politieke hegemonie tussen Suleiman en zijn tijdgenoot Karel V en het is de opkomst van Europa – met name aanvankelijk Engeland, Frankrijk en de Republiek der Verenigde Nederlanden – die het tegenwicht boden.

(Sultan Suleiman sloot in 1543 een alliantie met Frans I, koning van Frankrijk, tegen de gemeenschappelijke vijand, Karel V, de Habsburgse keizer.
Ook in de Nederlanden zocht men toenadering tot het Osmaanse rijk. In 1568 zond Willem I een gezant naar het Osmaanse hof met een verzoek voor financiële en militaire steun van de Osmaanse staat voor de onafhankelijkheidsoorlog tegen de toen gemeenschappelijke vijand Spanje.)

Vanaf ongeveer 1590 werd de macht van de sultans ingeperkt door een bureaucratie, die over eigen machtsbronnen beschikte. De macht verschoof, de kans verkeken.
De handel met Europese staten werd gereguleerd door zogenaamde capitulaties, die door de sultan werden ondertekend. In 1611 verwierf de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden als derde natie na Frankrijk en Engeland een dergelijke capitulatie.

Spanje en Portugal waren weliswaar indrukwekkende en op het moment van Amerika’s ontdekking toonaangevende landen, maar geen wereldrijken. Het was slechts handel – lees: hebzucht en hang naar welvaart cq rijkdom – die aanzette tot ontdekking van nieuwe afzetgebieden. In elk geval van het vinden van een nieuwe route naar het Oosten, omdat de Turken met de verovering van Constantinopel in 1453 de weg over land naar het Oosten hadden afgesloten. De voorpost van de westelijke beschaving was daarmee weggevallen.
(Tot die tijd controleerde deze voormalige christelijk-orthodoxe keizersstad Byzantium aan de Gouden Hoorn met haar kanonnen de toegang tot de Zwarte Zee. Sinds de reizen van Marco Polo kwamen er rijkdommen uit het oosten, vanuit het rijk der Mongolen. De grote handelaren moesten er rekening mee houden dat de Moren hen de weg naar het oosten zouden versperren. Columbus verwachtte via het westen een weg te vinden naar dat rijk. )

Verdrag van Tordesillas3-west-europese-ontdekkingen-22-638
Een voorbeeld bij uitstek van de westerse instelling was het Verdrag van Tordesillas (door paus Alexander VI bepaald), dat in 1494 de wereld verdeelde tussen Spanje (feitelijk: Castilië) en Portugal middels een lijn van pool tot pool (480 km van de archipel Kaapverdië), waarbij Spanje de westelijke en Portugal de oostelijke helft van de aarde kreeg toebedeeld. Met een simpele pennestreek werden landen, eigendommen en volkeren toebedeeld aan twee koninkrijken die voetstoots meenden recht te hebben op deze helften.
Met het Verdrag richtte Portugal zich op Brazilië, Afrika en Azië, terwijl Spanje zich bezighield met de overige delen van Zuid-Amerika en de Filipijnen.
(Deze aanspraken werden later door verschillende andere Europese landen (de Nederlanden, Frankrijk, Engeland) resoluut verworpen. Koning Frans I van Frankrijk merkte schamper op dat hij nooit ‘de clausule in het testament van Adam had gezien, waarin zijn land zou zijn uitgesloten van alle rechten op delen van de Nieuwe Wereld’.)

Maar wat maakte nu dat, ondanks de verdeeldheid binnen Europa, de westerse cultuur langzaamaan wereld veroverde? Dr. Olaf van Nimwegen, freelance historicus bij de Universiteit van Utrecht, stelt dat het succes te danken is aan Europa’s militaire superioriteit. Uitvindingen speelden hierbij volgens hem een rol, maar ook vernieuwingen op organisatorisch en tactisch gebied. Ik acht het een wat eenzijdige benadering. In de geschiedenis zijn meerdere voorbeelden aan te wijzen van strategische krijgskunst die met succes hele rijken innam. Vuurwapens waren in het oude China al bekend en de Grieken en Romeinen hadden georganiseerde legers.

Is het wellicht de vrijheid van de menselijke geest, gekoppeld aan de ontdekkingen via de wetenschap, die de mens een nieuw perspectief verschafte op het leven op aarde? De ontdekking van ondermeer boekdrukkunst, microscoop en elektriciteit (om er willekeurig drie te noemen) hebben een enorme invloed gehad. Inzichten van denkers als Hugo de Groot en Baruch d’Espinoza ontsloten nieuwe horizonten in het denken. Het is mede met het zakelijke succes van het westen dat de verworvenheden van deze welvaart hun weg over de aardbol vonden.

Ook het overwicht dat de ontwikkelde europese landen hadden op de nieuwe, primitieve gebieden in Amerika, Afrika en delen van Azië, waardoor ze konden imponeren en overheersen, speelt een belangrijke rol. Maar ook vaak het niet nakomen van gemaakte overeenkomsten, zoals de eerste hollandse nederzettingen op Java overkwam, waar ‘inlanders’ – vaak uit hebzucht – afspraken schonden en poogden om de pioniers, die uit waren op het drijven van handel, te misleiden en te overvallen, die zich op hun beurt genoodzaakt zagen terug te vechten (en te overwinnen dankzij hun wapens die de inlandse speren te boven gingen).

De Europeanen veroverden een groot deel van de aardbol en verspreidde een superieure westerse cultuur. Met zoveel succes dat miljarden mensen mettertijd belangrijke delen van die cultuur overnamen. Indiërs, Afrikanen, Arabieren, Chinezen en Maori’s leerden Frans, Engels en Spaans. Ze gingen geloven in mensenrechten en de vrije wil en ze omarmden westerse ideologieën als liberalisme, kapitalisme, communisme, feminisme en nationalisme.
Veel antikoloniale vrijheidsoorlogen zijn gevoerd onder de banier van zelfbeschikking, socialisme en mensenrechten, die allemaal westerse erfenissen zijn.

De vraag of andere rijken uit de geschiedenis hadden kunnen bereiken wat de westerse cultuur heeft bereikt, blijft enerzijds een onbeantwoorde vraag. Aan de andere kant: als het had gekund, was het wel gebeurd. Feit is dat wereldwijd westerse verworvenheden worden gebruikt. (Ik verwijs even naar mijn artikel ‘Westerse waarden’.)
Maar je kunt je ook afvragen of deze westerse cultuur daadwerkelijk superieur is. Als we weer de geschiedenis induiken, vinden we voorbeelden van verfijndere culturen met prachtige kunst, literatuur en rechtvaardige wetten.

Gaat het niet om de groei van de mensheid, om een niveau te bereiken die ons mensen steeds menselijker maakt? Een – al dan niet goddelijke – roeping om uit te stijgen boven onze begeerten, lusten en driften en een niveau te bereiken van ontferming, mededogen en barmhartigheid voor alles dat leeft?
Ik ben bang dat we nog lang niet aan het einde van die weg zijn en ook de westerse cultuur (in elk geval niet het Europa dat vandaag-de-dag ons leven probeert te bepalen) biedt ons alle aspecten die nodig zijn. Al is het op dit moment de enige cultuur die het meeste perspectief biedt.

…..en wie oogt hier als de lompe knuppel?

…..en wie oogt hier als de lompe knuppel?

Advertenties