Westerse waarden

worldGlobe3D_medium‘Het Marxisme moet terug in Chinese lesboeken, klaslokalen en hoofden’ kopt Trouw op 13 oktober op pagina 13. De Chinezen leven volgens de overheid in een moreel vacuüm. En dan lezen we: ‘president Xi Jinping reanimeert de enige westerse ideologie die hij tolereert’ en ‘Universiteiten moeten weer vestingen voor het verspreiden van het marxisme worden en Chinese journalisten konden hun perskaart pas inruilen voor een nieuwe als ze zouden slagen voor een examen in marxisme. Dit alles om een China te creëren dat zich verre houdt van ‘westerse waarden’ als constitutionele democratie en een vrije pers.’

Westerse waarden in China. Wie stelt dat ‘de gehele wereld min of meer is verwesterd’ is – met recht – trots op zijn afkomst. Die is zich ervan bewust dat de westerse cultuur op veel terreinen een positieve bijdrage heeft geleverd die ‘de wereld’ iets beter maakte. Echter schuilt er een adder onder het gras. Het gebruik van westerse resultaten door andere culturen houdt niet per definitie in dat daarmee de westerse cultuur wordt omarmd. Wanneer in Japan en China de piano het populairste muziekinstrument is en dat de beste vertolkers van Bach of Mozart Chinezen zijn, zegt dit alleen iets over de populariteit van de piano en van Bach. En over de muzikale begaafdheid van Chinezen.

Ooit was er een tijd waarin wij onze (westerse) cultuur en samenleving kenden als superieur aan andere. Dat kwam voornamelijk door het niveau van ontwikkeling dat was bereikt.
Over het algemeen refereren beschaving en cultuur beide aan de algemene levenswijze van een volk. Beide betreffen de waarden, normen, instituties en manieren van denken waaraan opeenvolgende generaties in een bepaalde samenleving het grootste belang hebben gehecht. Noem dit het ontstaan van een gezamenlijk bewustzijn.

Huntington beschrijft in zijn boek ‘Botsende beschavingen’ de onderscheidende karakteristieken van de westerse samenleving: de klassieke erfenis, Katholicisme en Protestantisme, europese talen, scheiding van geestelijke en wereldlijke macht, het recht, sociaal pluralisme, vertegenwoordigende lichamen en tot slot individualisme.
Dat is wat de westerse samenleving maakt tot wat ze nu is. Dat is onze identiteit en ons collectief bewustzijn. Het is niet voor niets dat de westerse rechtspraak is gebaseerd op humaniteit en is uitgestegen boven barbaarse methoden als steniging of zweepslagen. Het is niet voor niets dat onze maatschappij is gebaseerd op voorzieningen die bedoeld zijn om iedereen te verzekeren van een zekere mate van welvaart.

De visie dat de westerse cultuur en samenleving superieur was aan andere ontstond tegen het einde van de 18e eeuw toen Europa zich langzamerhand ging onderscheiden en de machtsbalans omsloeg in europees voordeel. De Verlichting droeg daaraan bij, de ontplooiing van de menselijke geest en daarnaast ook de ontwikkelingen technologisch vlak. Vóór die tijd, wanneer Europeanen vanaf de 16e eeuw op grote schaal contact leggen met andere culturen, zie je steeds hetzelfde patroon: de grote, geletterde culturen doen niet voor elkaar onder. Veel niet-Europese volkeren, met name de aziatische, bleven zichzelf als de meest hoogstaande beschouwen, ook omdat ze er in slaagden onafhankelijk te blijven.

Wij, als westerse beschaving, hebben in de loop der eeuwen een ontwikkeling doorgemaakt die ons heeft gebracht tot wat we nu zijn. Mogelijk wat te materialistisch en met verlies van spirituele waarden hier en daar, maar in kennis en wetenschap zijn we in staat gebleken veel van de schepping te doorgronden en te begrijpen en zelfs te benutten. We hebben het gebracht tot een redelijke welvaart en die is blijkbaar dermate aantrekkelijk dat velen uit andere beschavingen de tocht naar de westerse samenleving ondernemen om te profiteren van de verworvenheden. Natuurlijk is dat niet bezwaarlijk, zolang deze belangstellenden meebouwen aan de levensstandaard die is opgebouwd. Het vreemde is echter, dat deze mensen ook de moraal van hun eigen beschaving, – de beschaving die dus niet de verworvenheden kon bereiken van de beschaving die ze opzoeken – willen handhaven en uitdragen in het gastland. Het gastland, onder invloed van het idee dat iedereen en elke samenleving gelijk is, stelt niet onomwonden dat de eigen cultuur beter is, met als gevolg een uitholling van de westerse samenleving en een achteruitgang van de bereikte standaard. Uiteindelijk zal deze, als een gezond organisme uitgezogen door een parasiet, ten onder gaan met alle verworvenheden.
Ware de vreemde beschaving een betere, dan zou deze ondergang niet hebben kunnen plaatsvinden.

Culturen met grote verschillen zijn slechts vermengbaar indien de laagste vorm bereid is tot ontwikkeling en derhalve eigen tradities achter durft te laten. Het heeft geen nut om als ontwikkelde cultuur een vorm van achteruitgang te omarmen als deze betreffende vorm niet bereid is tot groei, acceptatie van de ontwikkeling of wanneer deze hardnekkig blijft vasthouden aan eigen niveau. Of, zoals Machiavelli stelt: het heeft geen zin idealistisch en deemoedig op te treden als de ander daar niet toe bereid is. (Ook het accepteren van wezensvreemde elementen als eerwraak of primitieve straffen is een teruggang in de ontwikkeling tot een hoger niveau of bewustzijn.)
Doet dit verschijnsel zich wel voor, dan rijst de vraag in hoeverre een cultuur zichzelf verloochent en hoe lang dit is vol te houden zonder niveauverlies of zonder ten onder te gaan. Het Romeinse Rijk verdween door uitholling van binnenuit en overmeestering door barbaarse volkeren.
(Saillant detail: in feite verdween het Romeinse Rijk niet, het werd gewoon overgenomen door andere volken; de nieuwe burgers van het rijk namen de romeinse cultuur zo gretig over dat ze zelfs eeuwen nadat het rijk was ingestort de romeinse rijkstaal bleven spreken en bleven leven volgens de romeinse wetten, invloeden die merkbaar zijn tot op de dag van vandaag soms.)

Overigens heb ik niet het idee dat de Europese Unie het behoud van eigen culturele waarden nastreeft. Dat is ook niet zo vreemd; het oude rijk is uitgebloeid en loopt op haar laatste benen. Wat cultuur betreft is Europa de aartsvader en kampioen. Chinese wonderkinderen besteden tien uur per dag aan pianoconcerten van Liszt en Chopin; Shakespeare wordt uitgevoerd in Goa en Uruguay en de uitvinding van de roman, symfonie, stripverhaal, olieverf en c-kleinakkoord zijn zo succesvol als exportproduct dat ze niet eens meer doorgaan voor europees.

Deze bijdragen van onschatbare waarde aan de wereld zijn de voortbrengselen van onze westerse cultuur, maar vergelijkbaar met de zaadjes van een paardebloem. De vruchten zijn doorgegeven, de oude plant sterft. Een heel natuurlijk proces, al is het een triest. En pijnlijk voor de mensen die daar deel van zijn.
Triester en pijnlijker is het wanneer een groot deel van diezelfde mensen zelf de eigen cultuur ten onder brengt door het prijsgeven van de eigen waarden. Maar misschien is dat wel een onderdeel van hetzelfde proces.

Lees het hele artikel over cultuurverschillen

Advertenties