Moeder

wijde wereldDe wijde, wijde wereld. Dat was de titel van een boek dat mijn moeder als jong meisje las en dat al jaren in mijn boekenkast staat. Het is een oud, ogenschijnlijk ontoegankelijk boek uit het eind van de 19e eeuw, verluchtigd met enkele op gravures gelijkende tekeningen. Elisabeth Wetherell, pseudoniem van Susan Warner, schreef het en H. Karssen vertaalde uit het ‘amerikaansch’.

Het ontoegankelijke ligt in de opmaak; twee kolommen tekst per bladzijde in een klein lettertype. De tekst is uiteraard gedateerd en de stijl zo mogelijk nog meer. Een stijl die wij niet meer kennen en die we zouden bestempelen als stijf, zeer opvoedkundig of voorbeeldig braaf. Een boek dat ons niet zo snel boeit omdat we ook de tijd niet meer nemen om de tekst tot ons te nemen. Tegenwoordig moet een boek adembenemend zijn, ons prikkelen zo snel mogelijk naar het einde te lezen en ons in de laatste bladzijden onvoorzien verrassen. Destijds was een boek verheffend, geschreven ter lering meer dan vermaak, beoogde een moraal mee te geven en aan te zetten tot denken.

Zo ook ‘De wijde, wijde wereld’. Wie doorzet en zich in kan leven in de geschetste tijdgeest – daarbij is inlevingsvermogen en begrip voor verdwenen waarden en denkbeelden onontbeerlijk – neemt het werk steeds weer ter hand om te vernemen hoe het Ellen vergaat bij haar tante Fortuna en met welke personen ze in aanraking komt. Het lijkt een verdwenen wereld want, moralistisch of niet, het leven wàs anders toen en de mensen gingen anders met elkaar om. Twee wereldoorlogen, diverse ‘kleine’, geloofsafvalligheid en nieuwe normen hebben ons veranderd en televisie en internet hebben onze wereld en onze verwondering klein gemaakt….

Voorin het boek staat de naam van mijn moeder en een datum: Jo van Baarle, 1935. Ze was toen tien jaar. Ik weet zeker dat ze het heeft gelezen, wellicht niet op die leeftijd maar dan beslist later. Al sluit ik niet uit dat ze het in 1935 ook daadwerkelijk las.

Nog een naam draagt het schutblad. D.A. van der Ven, en daaronder: overleden 8 Febr. 1933.
Ik heb nog een boekje met die naam. Die staat met drukletters gestempeld in een oude uitgave van ‘kleine gedichten voor kinderen’ van Hieronymus van Alphen.IMG_4865a

(Ziedaar, lieve wichtjes! Een bundel gedichtjes, Vermaakt er u meê! En springt naar uw woning, Maar… eerst ter belooning Een kusje of twee.
en
Ik ben een kind, Van God bemind, En tot geluk geschapen.
maar natuurlijk ook
Jantje zag eens pruimen hangen, O! als eijeren zoo groot. ’t scheen, dat Jantje wou gaan plukken, schoon zijn vader ’t hem verbood.
of, tenslotte (het boekje staat vol aardige versjes)
Mijn vader is mijn beste vrind; Hij noemt mij steeds zijn lieve kind. ‘k Ontzie hem, zonder bang te vreezen, En ga ik hupplend aan zijn zij, Ook dan vermaakt en leert hij mij, Er kan geen beter vader wezen!)

Dirkje Adriana van der Ven was een vier jaar oudere zuster van mijn grootmoeder en ze overleed toen ze 39 of 40 jaar was. Ongetrouwd. Mijn grootmoeder vertelde me ooit een verhaal over een vrouw waarvan, toen ze was overleden, de dokter zei “Wat een knappe, jonge vrouw was ze eigenlijk”. Zó was haar gezicht, zei mijn grootmoeder, altijd vertrokken geweest van pijn, maar toen ze was overleden, was haar gezicht geheel ontspannen. Waarschijnlijk had dit op haar zus betrekking.

Twee van haar boeken kwamen terecht aan de Rozenlaan en werden eigendom van het nichtje van tante Dirkje. Mijn moeder, al was ze toen nog lang niet mijn moeder. Toen ze eenmaal, na twaalf jaar huwelijk, uiteindelijk moeder was geworden van mijn zus en mij, heeft ze slechts een kleine zes jaar mogen genieten van dit kindergeluk. In februari 1969 overleed ze.

Waarom vertel ik dit. Toen Jo van Baarle, die toen via Johanna en Johanni uiteindelijk Hannie werd genoemd, wist dat ze ernstig ziek was en zou sterven, tegelijkertijd de wetenschap opdeed dat ze niet alleen haar man zou moeten verlaten, maar ook haar twee kleine kinderen, toen heeft ze ongetwijfeld gedacht aan het verhaal dat wordt verteld door Elisabeth Wetherell. Als meisje heeft ze wellicht nooit kunnen bevroeden dat de eerste hoofdstukken van ‘De Wijde, wijde Wereld’ zo op haar eigen situatie van toepassing zouden zijn.

wijde wereld2De moeder van Ellen is ernstig ziek. Zij moet naar Europa reizen voor haar gezondheid. Haar kind Ellen moet ze daartoe achterlaten, die kan niet mee. Maar de moeder weet in haar hart, dat ze nimmer zal terugkeren uit Europa, dat ze nooit meer haar kind in haar armen zal sluiten, omdat ze simpelweg niet beter zal worden. De wetenschap dat ze haar oogappel alleen moet laten, verscheurt haar van verdriet en ze doet er alles aan om het haar kind aan niets te laten ontbreken. Wat kan ze meer doen?

Johanna van Baarle kende dit verhaal en het is bijna onwaarschijnlijk dat ze zich dit niet heeft herinnerd toen ze wist dat ze zou sterven. Een moeder, die jaren heeft verlangd naar moederschap en uiteindelijk twee engeltjes heeft die het gezin compleet maken, die tenslotte door ziekte geveld moet opgeven dat waarvoor ze alles had willen doen, die tegen een tante heeft uitgesproken dat ze zó heeft verlangd naar kinderen en dat haar leven eigenlijk op 44-jarige leeftijd voorbij is, zou die niet vol smart en onrust zitten over het gezin dat ze achterlaat? Geen deel meer uit te maken van de kinderen en hun leven, niet meer kunnen helpen bij het opgroeien, het leren, het hele leven……

Ik weet niet wat ze heeft gedacht, of ze het heeft uitgeschreeuwd, hoeveel uren ze heeft wakker gelegen of wat ze heeft gezegd tegen mijn vader. Hij heeft daarover nooit gesproken. Mijn vader uitte zijn gevoelens niet en ik denk dat hij het daardoor heel moeilijk heeft gehad. Sommige dingen blijven ongezegd en moet je later, door reconstructie, zelf bedenken. Zo had het kunnen zijn, zo had het kunnen gaan…..

Soms kunnen oude boeken nuttig zijn. Zeker wanneer ze aan familie toebehoorden. Ze kunnen richting geven aan je leven, aan je gedachten. Ze leren je begrijpen wat anderen hebben gedacht op cruciale momenten, omdat de boeken die we zelf lezen, dezelfde invloed hebben op ons.
De wereld kan wijd zijn, als we dat willen.

 

Advertenties