aan de rand van de stilte

SAM_0242Waarom Plato bestuderen, als een saxofoon ons evengoed een glimp van een andere wereld kan laten zien? Dat zei Emil Michel Cioran, een roemeens-frans filosoof in 1952.

Het was op 6 november tweehonderd jaar geleden dat in Dinant Adolphe Sax werd geboren als oudste zoon van een instrumentenbouwer en eigenaar van een fabriek voor blaasinstrumenten in Brussel. Vader Sax was tevens hofleverancier voor het Huis van Oranje.
Dankzij de vorming van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden kort daarvoor is de uitvinder van het fenomenale blaasinstrument dus een Nederlander! We maakten kennis met de begaafde musicus tijdens ons bezoek aan Dinant in 2013, waar aan de Rue d’Adolphe Sax een klein Saxmuseum is (vrij toegankelijk). Op de Charles de Gaulle-brug over de Maas staat aan beide zijdes een rij felgekleurde, meer dan levensgrote saxofoons; Ellen kwam net niet halverwege. Een subliem eerbetoon aan de man die de wereld en de muziek een weergaloos instrument schonk met een dromerige klank.IMG_4380_klein

Zijn belangrijkste verdienste is volgens is de gevarieerde schoonheid van zijn toon, nu eens ernstig, dan weer kalm, gepassioneerd, dromerig of melancholisch, of onbestemd als de zwakke echo van een echo, het vage geklaag van de wind in de bomen, of beter nog, zoals de mysterieuze vibraties van een klok, lang nadat ze werd geluid. Er bestaat voor zover ik weet geen enkel ander instrument met deze merkwaardige sonoriteit, aan de rand van de stilte.” (Hector Berlioz)

Een geniaal instrument voor een geniale uitvinder.
De instrumentenbouwers van die tijd dachten ten onrechte dat de klankkleur van een instrument bepaald werd door het gebruikte materiaal: hout of koper. Sax, die in de belgische traditie van de instrumentenbouw thuishoorde, ging uit van de fysica en de wet van de gulden snede: “De klankkleur wordt niet door de aard van het gebruikte materiaal bepaald, maar door de verhoudingen tussen de romp van het instrument en de luchtkolom erin”. Door deze ‘wet van de gulden snede’ toe te passen vond hij een volledige familie van saxofonen uit en ontwikkelde deze verder.

De componist Hector Berlioz was onmiddellijk van het instrument gecharmeerd en schreef er lovend over. Tijdens een concert van hem was de saxofoon voor het eerst in het openbaar te horen.IMG_4426_klein
Berlioz schrijft dat Sax een ophicleïde nam (een koperen blaasinstrument van franse oorsprong) en daar een klarinetmondstuk op zette, en zo op het idee van de saxofoon kwam. Sax wilde een instrument maken dat de souplesse van de strijkers had maar ook de dynamische mogelijkheden van het koper (luid) en de klankmogelijkheden van het hout. Hij beoogde een instrument dat alle goede eigenschappen van de klassieke orkestinstrumenten in zich zou verenigen.

Op de Brusselse industrietentoonstelling van 1841 gaf Sax een eerste officiële auditie van de saxofoon. Maar aangezien de saxofoon nog niet gepatenteerd was, speelde Sax achter een gordijn, zodat niemand kon zien welk instrument die goddelijke klanken voortbracht. Het patent volgde op 28 juni 1846 in Frankrijk.

Niet schreeuwerig noch brutaal, maar met een ronde, zachte klank, die in de hoogte doordringend, in de diepte vol en zalvend en in het midden heel expressief is…. Met zijn koperen tussentinten bezit de sax een bijzondere klank, als een heel verleidelijke amberkleur.’ (Marcel Perrin)

Nieuw concept, verrassende uitvoering!
Sax merkte op dat er twee soorten boringen bestaan: conisch en cilindrisch, en bedacht een nieuw soort boring: conisch parabolisch. De kegel verwijdt zich steeds wijder tot een geluidstrechter. Dit heeft een ongebruikelijke en krachtige klankkleur tot gevolg, met onder meer ‘een perfecte homogeniteit voor het geheel van de tessituur’ (het toonbereik van een instrument) en een ‘ongehoorde harmonische rijkdom’.

“Dit is het ‘pragmatische’ genie van Sax: een instrument dat juist klinkt, met een vereenvoudigd kleppensysteem en economisch veel voordeliger om te maken, voor het eerst steunend op maatschetsen in plaats van op de oude en empirische patronen die tot dan toe in zwang waren! Sax is een echte ingenieur, helemaal in de geest van de industriële revolutie, ook al zal het lot van zijn instrument, waarvan de tessituur dicht bij de menselijke stem ligt…. romantisch zijn!”IMG_4428_klein

 

 

 

 

 

weetjes
In 1858 werd Adolphe Sax op welhaast miraculeuze wijze genezen van kanker, dankzij een zwarte dokter die Indische planten gebruikte.

Op 15-jarige leeftijd deed hij met een klarinet mee aan een wedstrijd.De jury weigerde hem een eerste prijs toe te kennen omdat Sax volgens hen nog te jong was en hij dan later geen hogere waardering zou kunnen ontvangen. Hij antwoordde duidelijk: “Als zij denken dat ik te jong ben voor de gouden medaille, dan vind ik mezelf te oud voor de zilveren.”

Advertenties