De aarde plat ? Hoezo, dat heb ik nooit geloofd.

plat%20Earth%201%20100228

Leerde u ook op school dat vijfhonderd jaar geleden de aarde plat was? Dat Columbus daarom heel dapper was en het risico nam over de rand te zeilen? Zeiden ze op diezelfde school ook dat de maanlanding nep was? Dat zou wel zo consequent zijn geweest.

„Als we de aarde vergelijken met de grootte van de hemel, moeten we dan niet met de filosofen erkennen dat ze maar een klein bolletje is?” Dat schreef Calvijn in een preek over Job, slechts tientallen jaren na de ontdekking van Amerika door Columbus. Toen heerste nog de mening dat de aarde plat was. Denken we. Uit de literatuur blijkt echter dat men reeds ver voor Columbus, zelfs al voor de christelijke jaartelling, wist dat de aarde rond was. Hoe belandde de mythe van de platte aarde dan in de geschiedenisboeken?

De naam ‘Indianen’ is afkomstig van Columbus, die in 1492 dacht dat hij India had bereikt. Tegelijk wordt het verhaal verteld van scheepslieden die bang waren van de aarde af te vallen. Met daarbij de associatie van domme middeleeuwers die dachten dat de aarde plat was.
Goed onderwijs in logisch exact denken? Waarom stelt de leraar niet de vraag hoe Columbus kon denken dat hij, door naar het westen te varen, India in het oosten zou bereiken?
Door de leerlingen die vraag te stellen zou hij hen door logisch redeneren de conclusie kunnen laten trekken, dat Columbus wist, dat de aarde bolvormig is.

Elke zeeman wist trouwens dat de aarde rond is: zagen zij niet de masten van het schip als eerste wanneer het aan de horizon verscheen? Naarmate het schip dichterbij kwam, werd het helemaal zichtbaar. Het kwam ‘onder de horizon vandaan’ als gevolg van de aardkromming (het boltheoretisch verval.
De kritiek die Columbus oogstte, kwam niet door zijn vermetele plan, maar doordat men doorhad dat hij Indië niet in de voorgestelde tijd kon bereiken omdat de omtrek van de aarde daarvoor te groot was.
(Noot: theorie van een ‘platte aarde’ niet verwarren met het door de Kerk verdedigde beeld van de Aarde als middelpunt van het heelal waaromheen de zon draaide en waarvoor Galilei is veroordeeld.)

Reeds Pythagoras stelde in de zesde eeuw voor Christus dat de aarde de vorm heeft van een bol. Ook de profeet Jesaja heeft het honderd jaar daarvoor over de ‘kloot der aarde’ (kloot is bol). Aristoteles voerde als eerste argumenten aan die op waarneming gebaseerd waren. Eén daarvan is dat wie naar het Zuiden reist en daarbij de sterrenhemel in de gaten houdt, deze als het ware ziet kantelen, zodat je bij voorbeeld in Egypte sterren kunt zien die je in Griekenland niet ziet (en omgekeerd).

De meeste kerkvaders, grootgebracht met de Griekse denkwereld, kenden de bolvorm van de aarde, Verschillende van hen vonden de kwestie van de vorm van de aarde volmaakt onbelangrijk. De twee voornaamste aanhangers van een platte aarde waren de kerkvader Lactantius (240-320) en de kosmograaf Cosmas Indicopleustes, die in de zesde eeuw leefde, toen veel van de klassieke erfenis ‘terra incognita’ geworden was ten gevolge van de val van het westromeinse rijk in de eeuw daarvoor.
Lactantius schreef het boek Divinae Institutiones (Goddelijke leringen), waarin hij stelde dat het onmogelijk is dat er aan de onderkant van de aarde ook mensen konden rondlopen. (De zwaartekracht is door Newton pas in de 17e eeuw concreet geformuleerd, en zonder die kennis kon Lactantius niet begrijpen dat de ‘antipoden’ (tegenvoeters) gewoon rechtop liepen, dat de regen ook daar naar de aarde toe viel en dat de bomen niet naar beneden groeiden.)
Mensen als Cosmas kennen we in onze tijd ook. Zij houden vast aan de stelling dat de maanlanding is geënsceneerd.

In de twaalfde eeuw werd, naast vele andere werken uit de Oudheid, ook Aristoteles’ Physica en De Caelo (Over de hemel) bekend. Hierin beschrijft de filosoof zijn wereldbeeld, waarin een bolvormige aarde zich in het centrum van de eveneens bolvormige kosmos bevindt. In alle latere Middeleeuwse astronomiehandboeken komen we de aristotelische kosmologie tegen, inclusief de bolvorm van de aarde.

In 1477 verscheen de Latijnse vertaling van Ptolemeüs’ Geographia, waarin de tekst werd toegelicht met kaarten van alle bewoonde gebieden, die volgens de voorschriften van de auteur van de aardbol op een plat vlak waren geprojecteerd. Anders dan bij de middeleeuwse geografen lag Afrika op de wereldkaart van Ptolemeüs ten dele onder de evenaar, terwijl dit werelddeel bovendien via onbekend land ten zuiden van de Indische Oceaan met Oost-Azië (Indië) verbonden was. Dank zij de ontdekkingen van Portugese zeevaarders, werd de vorm van Afrika geleidelijk beter bekend en bleek tevens dat er van een verbinding met Oost-Azië geen sprake was.
Vlak voordat Columbus zijn eerste reis maakte in 1492, vervaardigde Martin Behaim (1459-1507) op basis van de te kleine omtrek van Ptolemeüs (30.000 km) een globe, waarop alle toen bekende gegevens verwerkt waren. Deze globe gebruikte Columbus voor zijn berekeningen en daardoor vergistte hij zich in de benodigde tijd.

Waarom leerden we op school dan toch dat men in die tijd geloofde dat de Aarde plat was en dat je er afviel wanneer je maar lang genoeg doorvoer?
Het is een algemene, anti-middeleeuwse houding, die in de Renaissance ontstaan is, met als gevolg dat ‘middeleeuws’ nog altijd een gewild synoniem is voor ‘achterlijk, ouderwets en bekrompen’. Met name het anticlericale klimaat in Frankrijk na de Revolutie heeft ons beeld van de Middeleeuwen in hoge mate bepaald.
Washington Irving publiceerde in 1828 een grotendeels verzonnen biografie over Columbus waarin hij de platte aarde omstandig beschreef.
De franse hoogleraar J.A. Letronne schreef in 1834 een tendentieus artikel over de kosmologische opvattingen van de kerkvaders. Hier ligt de basis voor allerlei onjuiste ideeën over de opvattingen van kerkvaders en middeleeuwers, die door anderen kritiekloos werden overgenomen, inclusief de platte aarde.

Tot 1870 repten de geschiedenisboekjes op school nauwelijks over dit platte fenomeen, na 1880 echter schetsten bijna alle studieboeken dit beeld.
Wellicht is in deze eeuw de invloed van ontdekkingen als evolutie, groei van de wetenschap, maatschappelijke ontwikkelingen en het ter discussie stellen van godsdienstige dogma’s, mede verantwoordelijk voor de voedingsbodem van dit denkbeeld.

Vroeger waren de mensen niet dommer! Wij maken ze dommer opdat we zelf slimmer lijken….
Vooral blijven ontkennen dan dat er ooit een maanlanding was.

Advertenties