Roltrap

roltrap-in-het-bedrijfsleven-halEen enkeling (hij of zij moet in elk geval de negentig zijn gepasseerd) zal zich herinneren dat eind maart 1926 het nieuwe gebouw van de Bijenkorf aan de Grote Marktstraat in Den Haag werd geopend. Dè grote sensatie was daar de ‘escalier roulant’, de eerste in ons land en in staat om vierduizend mensen per uur te transporteren.
De sensatie duurde niet zomaar een paar dagen of weken, nee, zelfs kort voor Sint Nicolaas meldde een krant dat de drukte overweldigend was. Ieder treetje stond vol, terwijl “een file er voor staat te wachten, als bij een tram op een drukke avond in Scheveningen.”

Toen Charles Seeberger de eerste roltrap ter wereld maakte in 1897, installeerde hij die als een attractie op Coney Island. (Hij werkte bij de Otis Elevator Company die de eerste commerciële roltrap produceerde voor de wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs.)

De roltrap is een praktisch ontwerp om in dezelfde tijd een groter aantal mensen van de ene naar de andere verdieping te brengen. Wat blijkt echter: de meeste mensen begrijpen niet veel van techniek en ergonomie. Eenmaal op de trap blijven ze rustig staan, waardoor er juist minder mensen worden vervoerd dan met een vaste trap. In een winkel nog wel te overzien, maar ergerlijk in een station, zeker wanneer je net de trein wilt halen.
Doet u dat ook, stilstaan op de roltrap? Graag uw aandacht. Kom ‘ns wat dichter bij het scherm: EEN ROLTRAP IS NIET BEDOELD OM OP STIL TE STAAN!
Blijf bewegen, u zult verstelt staan hoe snel en moeiteloos u boven komt.
(In de Londense metro wordt stilstaande passagiers verzocht om rechts te staan op de trede waardoor anderen hen links kunnen passeren (Stand on right, walk on left). ProRail is inmiddels ook al een jaar bezig dit gebruik te stimuleren op diverse stations onder het motto ‘Links gaan, rechts staan’.)

Jammer van zo’n mooie uitvinding. Bedoeld om meer mensen te transporteren met als resultaat juist minder mensen verplaatst. Alsof technologie terugbijt. Dat is ook precies de titel van het boek dat Edward Tenner publiceerde over dit onderwerp. Want het komt vaker voor.
Meer wegen lossen de files niet op, omdat ze meer verkeer de weg op lokken. Antibiotica leiden tot nog kwaadaardigere bacteriën. Meer netten maken televisie alleen maar oninteressanter.

Om auto-ongelukken te voorkomen of minder noodlottig te maken, maakte men gordels, rembekrachtiging, airbags…. Wat doen bestuurders? Harder rijden, later remmen, minder afstand houden. Wie af en toe met een oldtimer rijdt, houdt uit zichzelf al meer afstand tot zijn voorligger en remt eerder wanneer dat mogelijk nodig mocht zijn. Niet vanwege extra zuinigheid op de wagen, maar omdat je die afstand en extra tijd gewoon nodig hebt.
In een ‘moderne’ auto hoeft dat toch niet? Je staat zó stil. Meestal.
Juist door die veiligheidsvoorzieningen nemen we meer risico’s. William Shakespeare stelde al: Het is de waan van veiligheid, die steeds de mens verderf bereidt.

Computers zouden moeten leiden tot papierbesparing, was ooit het idee. Maar nooit werd er zoveel papier verbruikt als sinds de opkomst van de computer.
Condooms en de pil zouden ongewenste….. Ja. Het werd allemaal zoveel makkelijker.
De rekenmachine zou mensen helpen bij ingewikkelde sommen. Jawel, maar het is wel zo makkelijk álles even met het telapparaat te doen. Gevolg is wel dat – met name jongeren – steeds slechter worden in rekenen. Ooit leerde je op school topografie en op een blinde kaart moest je alle plaatsen kunnen aanwijzen. Nu brengt de tomtom je er wel. Meestal. Maar ligt Zijtaart nu in Limburg of in Den Haag?
We worden niet echt dommer, maar we laten teveel over aan ‘kennisapparaten’. Mijn vader had op school zestien vakken en er was geen sprake van ‘vakken laten vallen’. Parate kennis is praktisch.

Christiaan Huygens kreeg als jongen les in latijn, grieks, frans, italiaans, retorica, logica, rechten, mathematica, muziek, dansen, schermen, paardrijden en tekenen. Hij behoort tot de grootste geleerden ooit. Tegenwoordig weten we zoveel meer en wat studenten aan de universiteit aan kennis kunnen opdoen is ongekend (overigens wel een heel plastisch woord in dit verband). Toch levert het in verhouding geen wetenschappers á la Huygens op.
Maar dit terzijde.

De medische wetenschap kan het leven zo lang rekken dat er discussie over euthanasie ontstaat. We ontdekken antwoorden op vragen, maar het levert nieuwe problemen op. Wellicht is dat de uitdaging waarvoor de mens staat, antwoorden te vinden op en te groeien in ethische en morele kwesties, maar het zijn ‘bijwerkingen’ die niet zijn voorzien.

We kunnen huizen, banken en auto’s prima beveiligen tegen misdaad, maar het probleem verplaatst zich gewoon naar supermarkten, geldtransporten of plekken waar je uit je auto wordt getrokken. Hoezo afdoend auto-alarm?
Tenner stelt in zijn boek Why technology bites back dat dit ‘wraakeffect’ inherent is aan technologische innovatie. Oorzaak is niet zozeer een echte boosaardigheid van de techniek, als wel een naïef begrip van de essentie van techniek bij gebruiker èn ontwerper. Oplossingen leiden altijd tot nieuwe problemen, complicaties en herhalingen elders. Geavanceerde technologie vergt eerder meer van de gebruiker dan minder.

Het doet me denken aan een verhaal dat ik ooit las over een man die zijn vrouw in de keuken vaak overbodige of lastige bewegingen zag maken en hij besloot een perfecte keuken voor haar te ontwerpen, afgestemd op haar lengte, haar routine en bewegingen. Maar zij was zo gewend aan bepaalde handelingen dat ze steeds in haar oude patroon verviel zonder alle handige snufjes te gebruiken, tot ergernis van haar man. Tot hij op een dag een ingeving kreeg die recht zou doen aan zijn perfecte keuken. Hij moest een nieuwe vrouw hebben.

He shall spurn fate, scorn death, and bear
He hopes ‘bove wisdom, grace and fear:
And you all know, security
Is mortals’ chiefest enemy.

Macbeth, derde acte, vijfde toneel

Advertenties