Gestolde tijd

IMG_3877

Mijn grootmoeder Antonina Jacoba van de Boomgaard,
ca. 1912

Nog niet zo lang geleden is er een foto van Napoleon opgedoken. Dat was natuurlijk wereldnieuws. Hij werd ontdekt in een frans kasteel en is waarschijnlijk genomen op Sint-Helena, het eiland waar Bonaparte in ballingschap is gestorven. Op de foto zien we een kleine man van tegen de vijftig in de deuropening van een kamer staan, slordig gekleed in een wit en openhangend hemd, een vest en een jas met brede revers.
Het is een sensationele foto. Dit is dus Napoleon. Nog sensationeler is het om een foto te zien van de man van wie tot nu toe werd gemeend dat hij te vroeg was gestorven om gefotografeerd te kunnen worden.

Ik moet u teleurstellen. het is niet waar. Er is geen foto van Napoleon. De schrijver Oek de Jong begon in 2010 zijn artikel over fotografie in het tijdschrift Hollands Diep met deze woorden. Het greep mij aan. Want opeens kwam de mens Napoleon eens stuk dichterbij. Helaas overleed hij te vroeg om de fotografie te kunnen meemaken.

In 2006 werd een foto ontdekt met daarop Constanze Weber. Zij was toen 78 jaar. De foto was gemaakt in 1840 en dat is bijzonder, want slechts een jaar daarvoor was officieel de fotografie begonnen.
Constanze Weber was de weduwe van Mozart, met wie ze in 1782 trouwde. Zo komt ook Mozart opeens heel dichtbij. We kunnen opeens een blik slaan in een voorbije tijd. Anders dan met een schilderij zien we een gestold moment van levende personen.
In dit geval zien we een (oude) vrouw temidden van haar gezin (ze hertrouwde in 1809 met Georg Nikolaus Nissen, een deens diplomaat en de eerste Mozartbiograaf), die ons direct verbindt met één van de grootste componisten die we kennen. Een bijzonder moment.

het begin
In 1816 nam de toen vijftigjarige fransman Joseph Niépce, met behulp van een camera obscura, een foto. De eerste foto ter wereld. De opname bestaat uit wat vage, maar duidelijk herkenbare contouren van huizen. Het principe berustte op het feit dat bepaalde zouten zwart worden bij blootstelling aan zonlicht.
Niépces methode was volledig ongeschikt voor normale fotografie: de belichtingstijd bedroeg zo’n acht uur. Niépce noemde zijn vinding heliografie (helios = van de zon).
Het was Louis Daguerre die, na Niépces dood in 1833, een manier vond om de lange belichtingstijd terug te brengen tot pakweg 20 à 30 minuten. Daguerre gebruikte spiegelglad gepolijste zilveren en verzilverde platen. Deze ‘spiegels met een geheugen’ werden gejodeerd, belicht en daarna blootgesteld aan kwikdamp. Een bijzonder ongezond werk.

De franse staat kocht – tegen betaling van een jaarlijkse uitkering aan Daguerre en Niépces zoon Isodore – alle formules van beide heren en stelde de daguerrotypie op 17 augustus 1839 ter beschikking aan de gehele wereld. Dat feit wordt gezien als het officiële startpunt van de fotografie.

voltooid verleden
Oude foto’s hebben iets mystieks, haast iets heiligs. Ze tonen mensen van wie we hebben gehoord of die we kennen vanwege hun werken of daden en die eigenlijk zo ver van ons afstaan in de tijd, dat het bijna onwerkelijk is ze te kunnen zien.
Wij, mensen van deze tijd, kijken naar foto’s van nu anders omdat wat erop staat altijd nog op één of andere manier met de levenden is verbonden. Anders gezegd: wier grootouders al een poosje geleden zijn gestorven, begrijpt beter hoe een tijdperk wordt afgegrendeld. Daarna kunnen we nog naar de foto’s kijken, naar het leven aan de andere kant van een transparante muur. Het leven zelf is in dat gebied voltooid verleden.
Het ligt vast. Onveranderlijk. Voor eeuwig. Hoe verder weg het raakt, hoe onbereikbaarder het wordt.

Cees Nooteboom omschreef het treffend: “Er wordt iets stilgezet, maar ben jij dat nu, of is het de tijd? De tijd kan niet worden stilgezet, en toch gebeurt het, dat is de volgende paradox. Het licht heeft je opgeschreven, je hebt gelachen, stilgestaan, in de camera gekeken, de vloeibare tijd waarin je je anders altijd beweegt is om je heen gestold en heeft je ingepakt als in een doorzichtig cocon: nooit kun je meer anders kijken dan je toen dat ene gestolde ogenblik hebt gedaan.”

Het hele fotoalbum, met wellicht foto’s uit je gehele leven, wordt zo teruggebracht tot twee, drie minuten. Het kan maar beter de moeite waard zijn.

Advertenties